ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ/22 ਮਾਰਚ 2026/ਰੋਜ਼ਾਨਾਂ ਰਿਪੋਰਟਰ
ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਧੋਖਾਧੜੀ ਵਾਲੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ “ਡਿਜੀਟਲ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ” ਘੁਟਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਵਟਸਐਪ ਡਿਵਾਈਸ ਆਈਡੀ ਨੂੰ ਬਲਾਕ ਕਰਨ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸਖ਼ਤ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਾਈਬਰ ਧੋਖਾਧੜੀ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਵਟਸਐਪ ਅਕਾਊਂਟ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਅਜਿਹੇ ਡਿਵਾਈਸਾਂ ਨੂੰ ਬਲਾਕ ਕਰਨ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਅਣਜਾਣ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਤੋਂ ਪੈਸੇ ਠੱਗਣ ਲਈ “ਡਿਜੀਟਲ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀਆਂ” ਨੂੰ ਅੰਜਾਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।ਇਹ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਕੇਂਦਰੀ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੇ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਆਪਣੇ ਸਾਈਬਰ ਵਿੰਗ, ਇੰਡੀਅਨ ਸਾਈਬਰ ਕ੍ਰਾਈਮ ਕੋਆਰਡੀਨੇਸ਼ਨ ਸੈਂਟਰ (I4C) ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਲਿਆ ਹੈ। ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਘੁਟਾਲੇਬਾਜ਼ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸਾਉਣ ਲਈ ਵਟਸਐਪ ਵੌਇਸ ਅਤੇ ਵੀਡੀਓ ਕਾਲਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ “ਡਿਜੀਟਲ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀਆਂ” ਕਰਨ ਲਈ ਇੰਸਟੈਂਟ ਮੈਸੇਜਿੰਗ ਐਪ ਵਟਸਐਪ ‘ਤੇ ਅਕਾਊਂਟ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸੁਨੇਹੇ ਭੇਜ ਕੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਨਵੇਂ ਘੁਟਾਲੇ ਲਈ, ਉਹ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਆਈਡੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਹੁਣ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ, ਖਾਸ ਡਿਵਾਈਸ – ਮੋਬਾਈਲ ਫੋਨ ਖੁਦ – ਜੋ ਠੱਗਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਨਵੇਂ ਵਟਸਐਪ ਆਈ.ਡੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਨੂੰ ਬਲੌਕ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।
ਦੱਸਣਾ ਬਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਈ ਮੈਸੇਜਿੰਗ ਐਪਸ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ WhatsApp, ਸਕਾਈਪ ਵਿੱਚ ਪਾਈਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਆਈ.ਟੀ ਨਿਯਮਾਂ-2021 ਦੇ ਤਹਿਤ, ਮਿਟਾਏ (delete) ਗਏ ਅਕਾਊਂਟ ਤੋਂ ਡੇਟਾ ਨੂੰ 180 ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਮਿਆਦ ਲਈ ਰੱਖਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਜਾਂਚ ਏਜੰਸੀਆਂ ਨੂੰ ਅਪਰਾਧਿਕ ਮਾਮਲਿਆਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਖਤਰਨਾਕ ਏ.ਪੀ.ਕੇ ਅਤੇ ਧੋਖਾਧੜੀ ਵਾਲੀਆਂ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨ ਅਤੇ ਬਲਾਕ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਤਿਆਰੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। WhatsApp ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੈਸੇਜਿੰਗ ਐਪ ਹੈ; ਹਾਲਾਂਕਿ, ਹੁਣ ਇਸਦਾ (WhatsApp) ਧੋਖਾਧੜੀ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਕਿਸੇ ਗੈਜੇਟ ਜਾਂ ਸਮਾਰਟਫੋਨ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਵਿਲੱਖਣ ਨੰਬਰ ਨੂੰ ਡਿਵਾਈਸ ਆਈ.ਡੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ, ਆਧਾਰ ਨੰਬਰ ਵਾਂਗ, ਇਸ ਨੰਬਰ ਵਿੱਚ 12 ਅੰਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਡਿਵਾਈਸ ਆਈ.ਡੀ ਕਈ ਰੂਪ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ IMEI ਨੰਬਰ, MAC address, ਡਿਵਾਈਸ ਸੀਰੀਅਲ ਨੰਬਰ ਅਤੇ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਬਾਜ਼ੀ ਆਈ.ਡੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। IMEI ਨੰਬਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਿਮ ਕਾਰਡ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਫ਼ੋਨਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। MAC ਪਤਾ ਕਿਸੇ ਵੀ Wi-Fi ਜਾਂ ਇੰਟਰਨੈਟ ਨੈੱਟਵਰਕ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਡਿਵਾਈਸ ਸੀਰੀਅਲ ਨੰਬਰ ਨਿਰਮਾਤਾ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਬਾਜ਼ੀ ਆਈ.ਡੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਮੋਬਾਈਲ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਾਂ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
